“Bende sığar iki cihân ben bu cihâna sığmazam
Cevher-i lâmekân benim kevn ü mekâna sığmazam”
Seyyid Ali İmadeddin Nesimî veya yaygın adıyla Nesimî (D. 1369 - Ö. 1417, Halep), şiirlerini anadili olan Azerbaycan Türkçesinin yanısıra, Farsça ve Arapça olarak da yazan 14. ve 15. yüzyılda yaşamıştır. Zamanının en büyük şairlerinden ve Azerbaycan edebiyatının en önemli isimlerinden biri olarak kabul edilir.
1369-70 yılları arasında doğan Nesimi iyi bir eğitim aldı ve erken yaşta tasavvufa ilgi duydu. Hurufilik tasavvuf hareketinin sadık bir taraftarı olduktan sonra Nesimi, kurucusu ve öğretmeni Fazlallah Astarabadi'nin idam edilmesinin ardından Hurufiliği Anadolu'da ve daha sonra Halep'te yaymak için Azerbaycan'ı terk etti. Halep'te bir Hurufi şeyhi olarak takipçiler kazandı ancak sonunda Memlük sultanının dini inançları nedeniyle 1417-19 civarında ölüm emri sonucunda idam edildi ve Halep'teki bir Sufi tekkesine gömüldü.
Günümüze ulaşan eserleri arasında Azerice ve Farsça iki divan ve Arapça bazı şiirler yer alır. Nesimi'nin şiirleri çoğunlukla Hurufilik etrafında döner ve İslami metinlere birçok gönderme içerir. Şiirleri uyumlu melodileri ve kolay anlaşılan ifadeleri dinle ilgili daha karmaşık konularla birleştirir.
Nesimi, Türk edebiyatı üzerinde büyük bir etkiye sahiptir. Habibi, Hakiki (Cahan Şah'ın takma adı), Hatai (I. İsmail'in takma adı) gibi geleceğin birçok önemli şairlerini etkiledi. Ayrıca Azerbaycan klasik aruz şiirinin (miktar belirleyici prozodi kullanan şiir) ve gazel şiirinin (bir aşk şiiri biçimi) kurucusu ve Oğuz Türk klasik edebiyatının ilk lirik şairi olarak kabul edilir.
“Har içinde biten gonca güle minnet eylemem
Arabi farisi bilmem, dile minnet eylemem
Sırat-i müstakim üzre gözetirim rahimi
İblisin talim ettiği yola minnet eylemem”
Seyyid Nesîmî (ö. 1417), Hurûfilik inancı nedeniyle (Allah insanın yüzünde tecelli etmiştir) Halep'te derisi yüzülerek idam ediliyor. Alem-i ibret için cesedi yedi gün boyunca teşhir ediliyor.
İnancı uğruna ölüme meydan okuması, derisi yüzülürken bile şiir okuduğu rivayetleri ve "Enel Hak" (Hak benim) felsefesiyle edebiyat ve inanç tarihine damga vurmuştur.
Derisi yüzülerek susturulmak istense de, Nesîmî'nin şiirleri Anadolu, Azerbaycan ve Türkmen sahalarında daha da yayılmış, Yedi Ulu Ozan'dan biri olarak Alevi-Bektaşi edebiyatının ölümsüz şairleri arasına girmiştir.
Günümüzde, Nesimi’nin türkülere kaynaklık eden ve dilimize pelesenk olmuş birçok şiiri yüzyıllar öncesinden söylenmesine rağmen güncelliğini halen korumakta ve kitleler tarafından çok derin bir anlam ve saygıyla algılanmaktadır.
Nesimi, derisi yüzülerek öldürülmüş olsa bile öğretisi, fikirleri ve özellikle de şiirleri günümüze ölümsüzleşerek, dipdiri bir şekilde gelmiştir.
“Bugün ben şâhımı gördüm
Çeşmi cemâli güldür gül
Gül olanın aslı güldür
Peygamberin nesli güldür gül”
Selam ve muhabbetle…
07.04.2026
Mehmet BİLGİN